Wyróżnia się dwa główne typy wirusa opryszczki: HSV-1, który zazwyczaj odpowiada za zmiany w okolicach ust oraz HSV-2, który najczęściej powoduje infekcje w obrębie narządów płciowych. Oba typy mogą być przyczyną zmian chorobowych również w nietypowych lokalizacjach, w tym w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). U osób z osłabioną odpornością infekcja może prowadzić do poważnych komplikacji.
Po wniknięciu do organizmu i wstępnej replikacji, wirus przemieszcza się wzdłuż neuronów czuciowych do zwojów nerwowych – najczęściej trójdzielnego lub krzyżowych. Tam przechodzi w stan uśpienia, podczas którego „wycisza” swoje geny, co pozwala mu uniknąć wykrycia przez układ odpornościowy. Wirus może pozostawać w tej formie przez całe życie osoby zakażonej, okresowo uaktywniając się i wydzielając np. ze śliną – czynniki takie jak stres, gorączka, infekcje, lokalne urazy czy osłabienie odporności mogą wywołać jego reaktywację, prowadząc do nawrotu objawów. Potencjalnie wirus może przedostać się do ośrodkowego układu nerwowego (OUN) i wywołać zapalenie mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych.1,2
HSV-1 powoduje najczęściej zapalenie mózgu u dorosłych i starszych dzieci, z kolei HSV-2 przeważnie zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, rzadziej rdzenia kręgowego i korzeni nerwowych. U noworodków HSV-2 może prowadzić do ostrego, krwotoczno-martwiczego zapalenia mózgu o charakterze rozlanym.3
Opryszczkowe zapalenie mózgu
HSV jest głównym czynnikiem zakaźnym odpowiedzialnym za sporadyczne przypadki zapalenia mózgu na całym świecie. Choć choroba występuje stosunkowo rzadko, wiąże się z dużą śmiertelnością oraz licznymi powikłaniami. Zazwyczaj jest skutkiem reaktywacji wirusa, a nie pierwotnego zakażenia. Około 90% wszystkich przypadków u dorosłych i dzieci jest spowodowanych przez HSV-1, natomiast u noworodków dominuje HSV-2. W przypadku braku leczenia śmiertelność sięga 70%, a wśród osób, które przeżyją, 97% nie odzyskuje pełnej sprawności.
Objawy zapalenia mózgu obejmują gorączkę, zaburzenia świadomości, zaburzenia mowy, problemy z koordynacją ruchową i napady drgawek, a także porażenia nerwów czaszkowych. Często występują także zaburzenia psychiczne, takie jak zmiany usposobienia, senność, zmiany nastroju, dezorientacja, halucynacje czy postępujące otępienie.1-4
Nawracające zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
U części pacjentów z pierwotną infekcją HSV-2 narządów płciowych występują objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych – zgłaszane są u 36% kobiet i 11% mężczyzn. Około 20% pacjentów z pierwszym epizodem choroby doświadcza nawrotów. Nawracające zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych charakteryzuje się powtarzającymi się, ustępującymi samoistnie epizodami gorączki, objawów oponowych (np. sztywność karku) i silnego bólu głowy, trwającymi 2–5 dni, oddzielonymi okresami bezobjawowymi.U niektórych osób mogą wystąpić przejściowe zaburzenia neurologiczne, takie jak napady padaczkowe czy niedowłady.4,5
Uszkodzenia obwodowego układu nerwowego
Oprócz powikłań neurologicznych ze strony ośrodkowego układu nerwowego (OUN), w przebiegu zakażeń HSV obserwuje się również uszkodzenia obwodowego układu nerwowego, takie jak zespół Guillaina-Barrégo, ostrą neuropatię autonomiczną, radikulopatię lędźwiowo-krzyżową, mononeuropatie nerwów czaszkowych, najczęściej porażenie nerwu twarzowego, ale także okoruchowego, trójdzielnego i błędnego.6
Zakażenia układu nerwowego wywołane przez wirusy opryszczki mogą mieć bardzo zróżnicowany przebieg – od łagodnych objawów po ciężkie uszkodzenia, które mogą być nieodwracalne, a nawet prowadzić do zgonu. Ryzyko ciężkiego przebiegu wzrasta u osób z osłabioną odpornością – noworodków, pacjentów onkologicznych, osób niedożywionych, leczonych immunosupresyjnie, a także u tych, którzy są narażeni na przewlekły stres i przemęczenie.3,4