Acyklowir to substancja, która działa w miejscu, gdzie obecny jest wirus. Uznawany jest za „złoty standard” w leczeniu opryszczki.
Wynalezienie acyklowiru – leku przeciwwirusowego – zrewolucjonizowało terapię zakażeń wirusem opryszczki pospolitej (Herpes Simplex Virus, HSV). Został opracowany w latach 70. XX wieku przez badaczy brytyjskiej firmy Burroughs Wellcome – doktora Howarda Schaeffera oraz jego współpracowników. Pierwszy wniosek o dopuszczenie acyklowiru na rynek został złożony w 1981 roku, a pierwsza postać leku (krem do stosowania miejscowego) trafiła do użytku medycznego w 1982 roku.1
Lek ten charakteryzuje się wyjątkowym mechanizmem działania – jest selektywnym inhibitorem wirusowej polimerazy DNA. Oznacza to, że blokuje enzym wytwarzany przez wirusy, którego potrzebują do kopiowania własnego materiału genetycznego. Dzięki polimerazie wirusy tworzą nowe nici DNA, co pozwala im się namnażać i zakażać kolejne komórki. Acyklowir działa zatem jak „sabotażysta” w procesie replikacji wirusa, uniemożliwiając mu namnażanie się i ograniczając rozwój infekcji.
Na czym polega selektywność działania acyklowiru? Aby zaczął działać, konieczne jest przekształcenie go do formy aktywnej. Proces aktywacji zachodzi w obecności enzymu – kinazy tymidyny, produkowanej przez wirusa opryszczki. Kinaza umożliwia przyłączanie grup fosforanowych do cząsteczki leku i powstanie trifosforanu acyklowiru, stanowiącego jego aktywną postać. Powinowactwo acyklowiru do kinazy tymidyny wytwarzanej w prawidłowych, niezakażonych komórkach jest około 200 razy mniejsze niż powinowactwo do kinazy tymidyny indukowanej przez wirusa opryszczki. To powoduje, że aktywacja leku i jego nagromadzenie następują przede wszystkim w komórkach zainfekowanych wirusem, a nie w zdrowych komórkach organizmu.
Nie bez znaczenia jest budowa chemiczna acyklowiru. Swoją strukturą bardzo przypomina on guanozynę – nukleozyd, będący podstawowym materiałem budulcowym DNA wirusa opryszczki. Podczas kopiowania swojego DNA wirus „przez pomyłkę” wykorzystuje aktywną formę acyklowiru zamiast jednego z prawidłowych składników budulcowych. To powoduje, że synteza DNA wirusa zostaje przerwana, ponieważ enzymy odpowiedzialne za naprawę błędów nie są w stanie wykryć i usunąć wprowadzonego leku. W rezultacie wirus traci zdolność do dalszego namnażania się.
W uproszczeniu można powiedzieć, że trifosforan acyklowiru podszywa się pod „cegiełki” budujące DNA wirusa opryszczki, a enzymy odpowiedzialne za kopiowanie wirusowego materiału genetycznego nie rozpoznają tego podstępu i pozwalają na włączenie leku do nowo powstającej nici DNA. Dla wirusa, po wbudowaniu „fałszywej cegiełki”, dalsze przedłużanie łańcucha staje się niemożliwe – synteza wirusowego DNA zostaje przerwana i wirus, będący intruzem w ludzkim organizmie, nie może się dalej namnażać. Acyklowir odznacza się więc działaniem ukierunkowanym na zakażone komórki – to tam dochodzi do jego aktywacji i selektywnego hamowania replikacji DNA wirusa HSV.
Wprowadzenie acyklowiru na rynek farmaceutyczny w latach 80. stanowiło przełom w leczeniu zakażeń wirusem opryszczki pospolitej. Na przestrzeni lat powstały różne postacie leku – od kremów i żeli do stosowania miejscowego, przez tabletki oraz zawiesiny doustne, aż po wlewy dożylne. Dzięki swojej selektywności i precyzyjnemu mechanizmowi działania acyklowir stał się „złotym standardem” w praktyce klinicznej – do dziś jest podstawowym narzędziem terapeutycznym w leczeniu opryszczki wargowej i zapobieganiu jej nawrotom. 2-4